[recenzja książki] Iwona Gajda: Hologramowy Świat II

Na współczesnym rynku wydawniczym coraz rzadziej pojawiają się książki, które świadomie wymykają się jednoznacznym klasyfikacjom gatunkowym. Powieść ma być dziś przede wszystkim dynamiczna, reportaż – oparty na faktach, a literatura rozwojowa – oferować gotowe rozwiązania. "Hologramowy Świat II" Iwony Gajdy konsekwentnie odrzuca wszystkie te oczekiwania. Nie jest klasyczną powieścią psychologiczną, nie stanowi eseju filozoficznego ani poradnika duchowego. To projekt literacki, którego ambicją jest przedstawienie procesu poznawania człowieka poprzez cztery fundamentalne obszary jego świadomości: Ego, Jaźń, Intuicję i Myśli.

Już sam pomysł uczynienia z abstrakcyjnych pojęć pełnoprawnych uczestników narracji świadczy o autorskiej odwadze. Autorka nie traktuje ich jako terminów zaczerpniętych z psychologii czy filozofii. Nadaje im głos, sprawczość i własną perspektywę poznawczą. Dzięki temu czytelnik nie otrzymuje wykładu o ludzkiej psychice, lecz zostaje zaproszony do obserwowania jej od środka. To zabieg rzadko spotykany we współczesnej prozie, wymagający dużej dyscypliny kompozycyjnej i konsekwencji w prowadzeniu narracji.

Największą wartością tej książki jest właśnie jego konstrukcja. Poszczególne części nie funkcjonują jako odrębne opowieści, lecz tworzą spójną drogę poznawczą. Ego staje się punktem wyjścia – symbolem tożsamości budowanej przez doświadczenie, społeczne role i mechanizmy obronne. Jaźń otwiera przestrzeń głębszego poznania, wykraczającego poza powierzchowne "ja". Intuicja prowadzi bohaterkę ku doświadczeniu, którego nie można sprowadzić wyłącznie do racjonalnego myślenia, natomiast Myśli stanowią swoiste domknięcie tej drogi, ukazując zarówno twórczy potencjał ludzkiego umysłu, jak i jego zdolność do konstruowania iluzji.

Autorka świadomie rezygnuje z klasycznej fabuły. Nie prowadzi czytelnika od punktu A do punktu B zgodnie z zasadą przyczynowo-skutkową. Zamiast tego proponuje strukturę przypominającą spiralę, w której kolejne wydarzenia stają się przede wszystkim etapami wewnętrznej przemiany. Historia nie jest tutaj celem samym w sobie, lecz narzędziem interpretacji ludzkiej świadomości. Taki sposób budowania narracji wymaga od odbiorcy aktywnego uczestnictwa. Nie wystarczy śledzić wydarzeń – trzeba nieustannie odczytywać symbole, dostrzegać zależności i konfrontować je z własnym doświadczeniem.

Interesującym rozwiązaniem jest wykorzystanie historii jako metafory procesów psychicznych. Singapur, Afryka, Peru i Irlandia nie pełnią funkcji egzotycznych dekoracji. Każda z tych przestrzeni reprezentuje określony etap refleksji nad człowiekiem, jego pamięcią zbiorową oraz mechanizmami budowania tożsamości. Historia kolonializmu, niewolnictwa, dawnych cywilizacji czy przemian religijnych zostaje wpisana w proces poznawania samego siebie. Dzięki temu wydarzenia historyczne przestają być jedynie materiałem faktograficznym – stają się językiem opowiadania o ludzkiej psychice.

Jednocześnie Iwona Gajda nie proponuje prostych analogii. Nie twierdzi, że historia jest wyłącznie metaforą wnętrza człowieka. Raczej pokazuje, że procesy społeczne i historyczne pozostawiają trwały ślad w indywidualnym doświadczeniu. Pamięć zbiorowa przenika pamięć jednostki, a mechanizmy dominacji, przemocy czy wykluczenia odnajdują swoje odpowiedniki w sposobie, w jaki człowiek postrzega samego siebie. To jeden z najbardziej interesujących aspektów tej książki, ponieważ pozwala spojrzeć na historię nie jako na zamknięty zbiór faktów, lecz jako na żywy element współczesnej świadomości.

Na uwagę zasługuje również sposób kreowania Elizabeth. Nie jest ona klasyczną bohaterką powieści psychologicznej, której rozwój wyznaczają kolejne wydarzenia fabularne. Jej funkcją jest przede wszystkim integrowanie różnych poziomów opowieści. To przez jej doświadczenia czytelnik przechodzi od refleksji nad Ego do pytań o naturę Jaźni, rolę Intuicji i znaczenie Myśli. Elizabeth nie tyle opowiada historię, ile umożliwia jej przeżycie.

Jednym z najbardziej interesujących aspektów powieści pozostaje sposób, w jaki autorka redefiniuje samo pojęcie bohatera. W tradycyjnej narracji to człowiek stanowi centrum wydarzeń. Tutaj centrum zostaje przesunięte na proces poznawczy. Bohaterem okazuje się sama świadomość – zmienna, wielogłosowa i nieustannie podlegająca transformacji. Dzięki temu czytelnik obserwuje nie tyle rozwój postaci, ile rozwój sposobów rozumienia rzeczywistości. Jest to rozwiązanie niezwykle ambitne, ponieważ wymaga od autorki podporządkowania wszystkich elementów kompozycji nadrzędnej idei filozoficznej, bez utraty literackiej atrakcyjności.

Na szczególną uwagę zasługuje również architektura całego utworu. Cztery części książki można odczytywać jako cztery etapy jednego procesu inicjacyjnego. Nie funkcjonują one obok siebie, lecz wzajemnie się dopełniają. Każda kolejna odsłania znaczenia ukryte w poprzedniej i jednocześnie przygotowuje grunt pod następną. Dopiero całość pozwala uchwycić zamysł autorki. To kompozycja przypominająca mozaikę – pojedyncze elementy są wartościowe same w sobie, jednak pełny obraz ujawnia się dopiero wtedy, gdy spojrzy się na nie jednocześnie.

Literacką odwagę autorki widać również w sposobie prowadzenia narracji. Gajda świadomie zaciera granice pomiędzy snem, wspomnieniem, doświadczeniem duchowym i historyczną rekonstrukcją. Czas przestaje być linearny, a przestrzeń nabiera charakteru symbolicznego. Taki zabieg może początkowo dezorientować, jednak pozostaje konsekwentny wobec głównej idei książki – świadomość nie funkcjonuje przecież według prostych, chronologicznych schematów. Pamięć, emocje i intuicja przenikają się nieustannie, tworząc wielowarstwową strukturę ludzkiego doświadczenia.

Warto zwrócić uwagę na sposób, w jaki autorka buduje napięcie. Nie wynika ono z kolejnych zwrotów akcji, lecz z nieustannego ścierania się różnych sposobów interpretowania rzeczywistości. Konflikt nie rozgrywa się przede wszystkim pomiędzy bohaterami, lecz pomiędzy odmiennymi modelami poznania. Rozum konfrontowany jest z intuicją, doświadczenie z pamięcią, historia z teraźniejszością, a indywidualna świadomość z dziedzictwem zbiorowym. To napięcie intelektualne zastępuje klasyczne napięcie fabularne i staje się głównym motorem lektury.

Język powieści podporządkowany został tej samej zasadzie. Nie dominuje w nim realizm ani rozbudowana opisowość. Autorka częściej operuje symbolem, powtórzeniem i rytmem niż klasycznym opisem. Niektóre fragmenty przypominają medytację, inne esej filozoficzny, jeszcze inne poetycki monolog. Dzięki temu tekst posiada wyraźny rytm, choć jednocześnie wymaga od czytelnika skupienia. Nie jest to literatura, którą można czytać w pośpiechu. Wielokrotnie zachęca do zatrzymania się i ponownego odczytania niektórych fragmentów.

Jednocześnie język pełni w tej książce funkcję znacznie szerszą niż tylko narzędzie opowiadania historii. Staje się sposobem budowania doświadczenia. Powracające motywy, rytmiczne frazy oraz powtórzenia tworzą efekt przypominający medytację lub wewnętrzny dialog. Czytelnik nie pozostaje wyłącznie obserwatorem – zostaje wciągnięty w rytm narracji, która oddziałuje nie tylko intelektualnie, ale również emocjonalnie. Forma przestaje być dodatkiem do treści i sama staje się jej nośnikiem.

Jednym z najciekawszych zabiegów formalnych pozostaje personifikacja pojęć psychologicznych. Ego, Jaźń, Intuicja i Myśli nie są jedynie tematami rozważań. Stają się aktywnymi uczestnikami narracji, posiadającymi własną logikę działania. Dzięki temu książka unika tonu akademickiego wykładu. Psychologia zostaje przekształcona w literaturę, a abstrakcyjne idee otrzymują wymiar emocjonalny i narracyjny.

Nie sposób pominąć inspiracji psychologią analityczną, filozofią świadomości i refleksją nad duchowością. Są one jednak obecne przede wszystkim jako punkt wyjścia do literackiej interpretacji, a nie jako próba popularyzowania określonej teorii. Iwona Gajda nie prowadzi polemiki naukowej z Freudem czy Jungiem, lecz wykorzystuje ich idee jako narzędzia budowania świata przedstawionego. Dzięki temu książka pozostaje przede wszystkim utworem literackim.

Interesujące jest również to, że autorka nie przeciwstawia nauki duchowości. Oba porządki współistnieją, uzupełniają się i prowadzą do podobnych pytań o naturę człowieka. Psychologia, historia, antropologia kultury, filozofia oraz symbolika religijna tworzą wspólną przestrzeń interpretacyjną. Taka wieloperspektywiczność sprawia, że książkę można odczytywać na wielu poziomach – jako opowieść filozoficzną, analizę psychologiczną, refleksję antropologiczną lub narrację o duchowym dojrzewaniu.

Na uznanie zasługuje także konsekwencja, z jaką autorka realizuje własny projekt artystyczny. W czasach dominacji literatury szybkiej, podporządkowanej tempu wydarzeń i prostocie przekazu, "Hologramowy Świat II" proponuje zupełnie inne doświadczenie lekturowe. Nie zabiega o natychmiastową atrakcyjność. Zachęca do czytania powolnego, refleksyjnego, wymagającego wielokrotnych powrotów do wcześniej przeczytanych fragmentów. Jest to literatura, która nie kończy się wraz z ostatnią stroną, lecz prowokuje do dalszych przemyśleń.

Warto podkreślić, że autorka nie ułatwia odbiorcy zadania. "Hologramowy Świat II" wymaga cierpliwości, uważności i gotowości do porzucenia oczekiwań wobec klasycznej fabuły. Osoby poszukujące dynamicznej akcji mogą odczuć niedosyt, podobnie jak czytelnicy oczekujący jednoznacznych odpowiedzi. Powieść pozostawia wiele kwestii otwartych, świadomie rezygnując z definitywnych rozstrzygnięć. Dla jednych będzie to jej największy atut, dla innych – źródło frustracji.

Jednocześnie właśnie ta otwartość interpretacyjna sprawia, że każda lektura może prowadzić do innych wniosków. Czytelnik zainteresowany psychologią odnajdzie w niej refleksję nad mechanizmami funkcjonowania ludzkiej psychiki. Miłośnik historii dostrzeże oryginalny sposób wykorzystania wydarzeń dziejowych jako narzędzia opowiadania o człowieku. Odbiorca literatury filozoficznej zwróci uwagę na pytania dotyczące natury świadomości, natomiast czytelnik poszukujący duchowych inspiracji odnajdzie przestrzeń do osobistej refleksji. Ta wielowarstwowość stanowi jedną z największych wartości książki.

Największym osiągnięciem Iwony Gajdy nie jest jednak sama liczba poruszonych tematów, lecz sposób ich literackiego połączenia. Psychologia, historia, filozofia i duchowość nie konkurują ze sobą, lecz tworzą wspólną strukturę znaczeń. Autorka konsekwentnie buduje świat, w którym zewnętrzne wydarzenia stanowią odbicie procesów zachodzących w ludzkiej świadomości. Dzięki temu "Hologramowy Świat II" można czytać jednocześnie jako powieść inicjacyjną, filozoficzną refleksję nad naturą człowieka oraz eksperyment narracyjny.

To książka, która nie zabiega o masową popularność i nie próbuje dostosować się do dominujących trendów rynku wydawniczego. Jej siłą jest intelektualna odwaga oraz konsekwencja artystyczna. Autorka proponuje czytelnikowi literaturę wymagającą, ale jednocześnie otwartą na wielość interpretacji. Nie narzuca jednej prawdy, lecz tworzy przestrzeń do dialogu z własnym doświadczeniem.

"Hologramowy Świat II" jest przede wszystkim próbą odpowiedzi na pytanie, czy literatura może stać się narzędziem poznania człowieka, nie rezygnując przy tym ze swojej artystycznej autonomii. Iwona Gajda udowadnia, że jest to możliwe. Tworzy dzieło przekraczające granice gatunków, świadomie łączące refleksję filozoficzną z narracją literacką oraz historię z psychologią i duchowością. To książka, która nie oferuje gotowych odpowiedzi, lecz uczy zadawania pytań. A właśnie ta umiejętność – prowokowania do myślenia, reinterpretowania własnych przekonań i ponownego przyjrzenia się temu, co wydawało się oczywiste – stanowi o jej największej wartości. Książka pozostawia czytelnika nie z poczuciem zakończonej historii, lecz rozpoczętego procesu refleksji, który trwa długo po zamknięciu ostatniej strony.

Recenzowała

Chcesz podzielić się ciekawym newsem lub zaproponować temat do rozmowy albo żebym przeczytała i zrecenzowała Twoją książkę? Skontaktuj się ze mną, pisząc maila na adres: sylwia.cegiela@gmail.com.

Dziękuję, że przeczytałaś/eś ten artykuł do końca. Jeśli chcesz być na bieżąco z kolejnymi nowościami wydawniczymi lub ciekawymi historiami, zapraszam do mojego serwisu ponownie!

Publikacja objęta jest prawem autorskim. Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie i rozpowszechnianie tylko i wyłącznie za zgodą Autorki niniejszego portalu.