[recenzja książki] Iwona Gajda: Hologramowy świat II. Myśli

"Hologramowy świat II. Myśli" Iwony Gajdy to książka, która – jak przystało na autorkę – od pierwszych stron jasno komunikuje swoje ambicje: nie jest więc klasyczną powieścią oraz nie próbuje wpisywać się w schemat literatury popularnej czy rozwojowej. To tekst graniczny, świadomie sytuujący się pomiędzy powieść inicjacyjna, filozoficznym esejem, zahaczając o narracyjną medytacją nad kondycją współczesnego człowieka.



Autorka ciągnie cykl zapoczątkowany w pierwszym tomie "Hologramowego świata”, jednak "Myśli" nie są wyłącznie rozwinięciem poprzednich myśli. To książka bardziej skupiona, intensywna i ekstremalna w swojej tezie, skupiająca się niemal jedynie na pewnym, fundamentalnym problemie: naturze myślenia i złudzeniu tożsamości, jakie ono generuje.

Główną bohaterką tej części cyklu stała się Elizabeth – kobieta z XXI wieku, która znajduje się w Irlandii pojmowanej przez Iwonę Gajdę nie tylko jako określone geograficznie terytorium, ile też jako miejsce symboliczne i kulturowe. Jej podróż przez następne epoki historyczne – od świata celtyckiego, przez proces chrystianizacji, okres najazdów wikingów, aż po doświadczenie ostateczne związane ze umieraniem – cała sytuacja nie ma jednak charakteru realistycznej podróży w czasie. Wszystko pozostaje w sferze świadomości, zagłębienia się w kolejnych warstwach myślowych, które przez wieki kształtowały sposób pojmowania człowieka o nim samym, czyli o jego winie, lęku, władzy, sensie oraz porządku świata.

Irlandia w ujęciu Iwony Gajdy staje się terytorium, na której późniejsze systemy wierzeń i opowieści nadpisywały się, pozostawiając ślady w zbiorowej i jednostkowej psychice. Dzięki temu środkowi literackiemu historia przestaje być wachlarzem faktów, a zaczyna pełnić funkcję alegorycznego laboratorium jaźni. Autorka nie odtwarza epok, lecz wydobywa z nich mądrości: dla niej czasy celtyckie uosabiają jedność empirii, brak rozdziału pomiędzy myślą, emocją i światem; chrystianizacja natomiast wprowadza kategorie winy, normy i hierarchii, a wraz z nimi myślenie oparte na krytyce i kontroli; najazdy wikingów odmalowują zamęt, przeciążenie systemu i przemoc słowną; dżuma i śmierć stają się momentem ostatecznym, w którym myśl traci swoją regulacyjną funkcję i ujawnia swoją bezsilność.

Kompozycja książki jest ściśle podporządkowana temu procesowi myślowemu. Poszczególne rozdziały nie tyle rozwijają akcję, co przedstawiają kolejne stopnie relacji bohaterki z własnym umysłem. Od początkowego zanurzenia w natłoku myśli, poprzez łagodne rozpoznanie ich mechanizmów, aż po chwilę przełomu, w której rozumowanie przestaje być narzędziem, a staje się źródłem cierpienia.

Szczególną rolę odgrywają fragmenty "Hologramowego Vademecum" – wyraźnie wyodrębnione fragmenty eseistyczne, w których autorka porzuca opowieść literacką na rzecz rozważań opartych na wiedzy z zakresu neurobiologii, psychosomatyki, psychologii traumy i filozofii umysłu. Te fragmenty nie są jednak tylko dodatkiem, lecz integralnym elementem struktury – momentem zatrzymania i zaproszeniem odbiorcy do aktywnych przemyśleń.

Jednym z najmocniejszych elementów książki jest metoda, w jaki Iwona Gajda obrazuje same myśli. Nie są one bezstronnym tłem ani wewnętrznym monologiem bohaterki, lecz zostają upersonifikowane i obdarowane ludzką sprawczością. Artykułują, pertraktują, podważają, straszą i prowokują. Stają się pełnoprawnym uczestnikiem opowiadania – opozycjonistą, ale też przewodnikiem prowadzącym ku granicy heroizmu. Autorka wskazuje w ten sposób, jak rozważania tworzą narracje, które uznajemy za prawdę o sobie, jak budują tożsamość uwarunkowaną lękiem i kontrolą oraz jak efektywnie odcinają człowieka od bezpośredniego doświadczenia życia.

Cierpienie Elizabeth nie wynika z samych zaistniałych w książce sytuacji, lecz z interpretacji, jakie wobec nich wywołuje jej umysł. To logiczna dekonstrukcja poglądów, że "myślę, więc jestem". W świecie "Hologramowego świata II" myślenie bowiem objawia się jako proces stały wobec ciała i emocji, a jednocześnie jako instrument, który łatwo przejmuje władzę nad ogółem doświadczenia. Autorka zwraca uwagę na kulturowe i obywatelskie źródła myśli, wskazując, że nie są one w pełni indywidualne ani samodzielne, lecz zanurzone w wspólnych narracjach, systemach wierzeń i traumach.

Szczytem tej przemiany jest widoczny zwrot ku sercu. Staje się ono centrum spajającym ciało, emocje i decyzje, alternatywnym ładem wobec panowania umysłu. Powrót do świata nie oznacza odwrotu od rozumowania, lecz odzyskanie wobec niego dystansu. Myśli nie zanikają, ale przestają określać tożsamość. Autorka proponuje czytelnikowi metafizykę opartą na istnieniu, koordynacji i ostatecznie na wyborze, a nie na kontroli i narracji ego.

Język książki jest poetycki i rytmiczny.. Powtórzenia, dialogi z myślami i gęsta metaforyka oddają doświadczenie umysłu przeładowanego wewnętrznym monologiem. To styl wymagający, który może być niezrozumiały, lecz pozostaje w pełni spójny z ideą tekstu. Forma nie tylko obrazuje treść, ale ją symbolizuje – czytelnik nie tyle obserwuje proces myślowy bohaterki, co zostaje nim zainteresowany.

"Hologramowy świat II. Myśli" nie jest książką do szybkiego przeczytania. To lektura, wymagająca uważności, szczerości i zdecydowaniu się na konfrontację ze swoim sposobem myślenia. Iwona Gajda stawia czytelnikowi niełatwe pytanie, które wybrzmiewa długo po zakończeniu lektury: czy rzeczywiście jesteśmy tym, co myślimy? Odpowiedzi natomiast nie podaje dosłownie. Zamiast tego prowadzi przez bogaty, symboliczną drogę, na końcu której może pojawić się coś cenniejszego niż pewność – cisza pomiędzy myślami i przestrzeń na prawdziwe doświadczenie.

Recenzowała

Chcesz podzielić się ciekawym newsem lub zaproponować temat do rozmowy albo żebym przeczytała i zrecenzowała Twoją książkę? Skontaktuj się ze mną, pisząc maila na adres: sylwia.cegiela@gmail.com.

Dziękuję, że przeczytałaś/eś ten artykuł do końca. Jeśli chcesz być na bieżąco z kolejnymi nowościami wydawniczymi lub ciekawymi historiami, zapraszam do mojego serwisu ponownie!

Publikacja objęta jest prawem autorskim. Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie i rozpowszechnianie tylko i wyłącznie za zgodą Autorki niniejszego portalu.