[recenzja książki] Iwona Gajda: Hologramowy Świat I

"Hologramowy świat I" Iwony Gajdy to utwór ambitny i intelektualny, który umyślnie rezygnuje z typowej narracji beletrystycznej na rzecz formy synkretycznej, balansującej pomiędzy literaturą science fiction, esejem popularnonaukowym i filozoficzną przypowieścią o kondycji współczesnego człowieka. Nie jest to książka oparta na fabule w tradycyjnym sensie – nie znajdziemy tu dokładnie nakreślonego sporu interpersonalnego ani dramatycznej osi zdarzeń prowadzącej do rozwiązania akcji. Zamiast tego autorka proponuje czytelnikowi niepowierzchowną drogę, podczas której ważne znaczenie ma proces odkrywania świata, a nie jego opowiadanie w sensie czysto narracyjnym. Już na tym poziomie rozumienia rzeczywistości wykreowanej przez autorkę ujawnia się wyraźny koncept: twórczość literacka ma tu pełnić funkcję narzędzia rozważań.

Struktura kompozycji opiera się na serii epizodycznych spotkań bohaterki z hologramowymi reprezentantami nauki: kosmologami, geologami, klimatologami i innymi ekspertami, którzy wyłaniają się z komputera niczym metafory wiedzy. Zabieg ten odgrywa rolę nie tylko powieściową, lecz przede wszystkim symboliczną. Hologram staje się tu personifikacją współczesnego wglądu do informacji – wiedzy ogólnodostępnej, szybkiej, lecz pozbawionej zakotwiczenia w doświadczeniu cielesnym i uczuciowym. Co ważne, bohaterowie nie są autorytetami bezwarunkowymi: nierzadko prezentują sprzeczne wizje, odrębne interpretacje tych samych danych, a nawet wewnętrzne rysy naukowego porozumienia. Autorka tym samym demaskuje obraz nauki jako niepodzielnego systemu prawd, ukazując ją raczej jako proces intensywny, niepewny i słabowity na błędy doświadczalne oraz światopoglądowe ramy.

Zastosowana w książce narracja pierwszoosobowa wzmacnia poczucie intymności i egzystencjalnego zaangażowania, jednak bohaterka nie funkcjonuje jako modelowa postać psychologiczna. Jest raczej personą podmiotu poznającego – reprezentantką człowieka zagłębionego w nadmiarze danych, teorii i pesymistycznych prognoz. Jej usposobienie pozostaje celowo niedookreślone, co sprzyja uniwersalizacji empirii, ale jednocześnie ogranicza zdolność uczuciowej tożsamości. W tym sensie bohaterka staje się bardziej medium myśli niż samodzielną postacią literacką. Chwyt ten można rozumieć dwojako: jako logiczny wybór formalny podporządkowany idei utworu, ale też jako ryzyko powieściowej monotonii, gdy głęboki dialog zaczyna wygrywać z literacką dynamiką postaci.

Szczególnie istotne jest to, że "Hologramowy świat I" nie monopolizuje nauki ani nie przedstawia jej jako narzędzia ostatecznego zbawienia. Wprost przeciwnie – im więcej bohaterka dowiaduje się o Wszechświecie, tym wyraziściej wybrzmiewa delikatność człowieczego istnienia. Kosmos jawi się tutaj jako terytorium obojętne, ogromne i nieprzystępne, w którym Ziemia pozostaje zaledwie drobiną, a ludzka cywilizacja – odosobnionym zdarzeniem. Wiedza, zamiast dawać świadomość kontroli, wzmaga egzystencjalny niepokój i prowadzi do paradoksu: człowiek wie coraz więcej, mimo to rozumie coraz mniej sens własnego istnienie. Autorka celnie wpisuje się tu w nurt współczesnej refleksji posthumanistycznej, poddającej w wątpliwość centralną pozycję człowieka w kosmicznym porządku.

Jednocześnie warto nadmienić, że intensywna kumulacja informacji naukowych – choć imponująca merytorycznie – bywa dla opowieści obciążeniem dla tych, którzy z twórczością Iwony Gajdy nie mieli wcześniej do czynienia. Momentami bowiem tekst zbliża się do formy wykładu lub eseju popularnonaukowego, co może osłabiać jego literacką dynamikę. Autorka zdaje się jednak umyślnie zgadzać się z tym ryzykiem, podporządkowując artyzm literacki funkcji badawczej. "Hologramowy świat I" nie stara się być "prostą" powieścią – przeciwnie, wymaga od czytelnika skupienia, gotowości do intelektualnego wysiłku i akceptacji braku jednoznacznych odpowiedzi.

Autorka podejmuje jednocześnie polemikę z powszednią w cywilizacji science fiction wizją kosmicznej ucieczki jako rozwiązania zagadnień ludzkości. Intencja opuszczenia Ziemi i wyszukiwania nowego domu wśród gwiazd zostaje tu konsekwentnie podważony, a nawet przewartościowany. Kosmos nie jawi się jako przestrzeń obietnicy, lecz jako projekcja ludzkiej potrzeby kontroli i panowania. Decyzja bohaterki, by pozostać na Ziemi mimo świadomości szkodliwości, nabiera wymiaru moralnego i intelektualnego. To gest kwestionowania myślenia kolonialnego, przenoszonego z historii ludzkości w przestrzeń kosmiczną, a zarazem aprobata odpowiedzialności za świat zastany, a nie nierealny.

Trzeba przyznać, że na poziomie lingwistycznym "Hologramowy świat I" naznacza się stylem zwięzłym, czytelnym i ujarzmionym przez wyznawane idee. Dialogi pełnią funkcję nośników treści istotnych, rzadziej natomiast służą budowaniu napięcia czy pogłębianiu relacji między postaciami. Taka sposób budowania stylistyki literackiej wzmacnia spójność intencji, ale może pozostawiać przekonanie psychicznego chłodu. Jest to jednak chłód celowy – korespondujący z wizją świata opanowanego przez dane, algorytmy i bezimienne systemy wiedzy.

W rezultacie "Hologramowy świat I" jawi się jako książka nie tylko wymagająca, ale również wyraźnie nieprzypadkowa. To literatura stawiająca pytania o granice poznania, sens rozkwitu technologicznego i odpowiedzialność człowieka za planetę, na której wciąż – mimo wszystko – żyje. Autorka nie proponuje recept ani gotowych rozwiązań, lecz zmusza do przeciwstawieniu się niewygodnej prawdzie: przyszłość ludzkości zależy nie od następnych odkryć naukowych, lecz od zdolności do etycznej refleksji i rozmyślnych wyborów. W tym sensie książkę Iwony Gajdy można odczytać jako przestrogę, ale także jako zaproszenie do wysiłku intelektualnego – rzadką dziś próbę połączenia literatury, nauki i filozofii w jednym, spójnym projekcie artystycznym.

Recenzowała

Chcesz podzielić się ciekawym newsem lub zaproponować temat do rozmowy albo żebym przeczytała i zrecenzowała Twoją książkę? Skontaktuj się ze mną, pisząc maila na adres: sylwia.cegiela@gmail.com.

Dziękuję, że przeczytałaś/eś ten artykuł do końca. Jeśli chcesz być na bieżąco z kolejnymi nowościami wydawniczymi lub ciekawymi historiami, zapraszam do mojego serwisu ponownie!

Publikacja objęta jest prawem autorskim. Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie i rozpowszechnianie tylko i wyłącznie za zgodą Autorki niniejszego portalu.